كنترل عبارت است از فرايند تحت نظر قرار دادن فعاليت ها، به منظور حصول اطمينان از اين كه، آن ها همان گونه كه برنامه ريزي شده اند انجام مي پذيرند .در این فرایند ، اصلاح انحرافات قابل ملاحظه و مهم مشاهده شده در طي اين فرايند نیز مد نظر قرار می گیرد.

كنترل، تلاشي است نظام مند به منظور تعيين استانداردهاي عملكرد، براي اهداف برنامه ريزي شده، طراحي سيستم، بازخور نمودن اطلاعات، مقايسه عملكرد واقعي با استانداردهاي از پيش تعيين شده و مشخص كردن اين كه آيا انحرافاتي در طي فرايند وجود دارد يا نه ونیز تعيين ميزان اهميت آن ها و انجام اقدامات اصلاحي جهت حصول اطمينان از اين كه همه منابع سازمان به شيوه اي بسيار موثر و با حداكثر كارايي ممكن در جهت دستيابي به اهداف سازمان مورد استفاده قرار گرفته است.

—  كنترل پيش از عمل: اين نوع كنترل كه به آن پيش كنترل نيز مي گويند عبارت است از روشي كه از طریق آن، پيش از انجام يك عمل يا يك اقدام، فرد نسبت به وجود منابع مالي، انساني و مواد اوليه، اطمينان حاصل مي كند.

—  كنترل سكاني كه گاهي آن را سيبرنتيك یا آینده نگرهم مي نامند، از اين جهت اعمال مي شود كه بتوان موارد انحراف از استاندارد را تعيين كرد و پيش از اين كه به نتايج نامناسبي بينجامد، درصدد اقدامات اصلاحي برآمد . عبارت كنترل سكاني و وجه تسميه آن از اين جهت است كه همانند سكان دار در كشتي يا راننده در خودرو، سكان كشتي يا فرمان اتومبيل در دست فرد است و اجازه نمي دهد كه آن وسيله از جاده يا مسير خارج شود و به راه نادرست برود . تنها زماني كنترل سكاني موثر واقع مي شود كه مدير بتواند درباره تغييراتي كه در محيط رخ خواهد داد، يا در رابطه با پيشرفت كارها در جهت هدف مورد نظر، اطلاعات دقيق و بهنگامي را بدست آورد.

—  کنترل بلي- خير يا كنترل رفتن يا نرفتن، فرايندي است كه از آن طریق، جنبه هاي خاصي از اقدامي كه بايد تصويب شود يا شرايط خاصي كه پيش از ادامه كار بايد تأیيد گردد مشخص خواهد شد . در حال حاضر تعداد زيادي از سازمان ها مثل تويوتا يا فورد به كارگران خط توليد، مديران و سرپرستان اختيار مي دهند تا توليدات را كنترل کنند. گونه اي ديگر از كنترل بلي - خير در بانك ها روي مي دهد، جايي كه يك مسئول دايرة دريافت و پرداخت و مقام ديگري در بانك، بايد برداشت مبلغ زيادي از يك حساب خاص را تأیيدكنند.در مثال هاي ديگر،  بررسي كيفيت غذا، آزمايش دستگاه فضاپيما يا عمليات ساختمان سازي از اين نوع كنترلبه حساب می آیند.

—  در كنترل بعد از عمل همان گونه كه از عبارت بعد از عمل برمي آيد، نتيجه كارهاي انجام شده به سنجش در مي آيد ، علت انحراف از برنامه يا استاندارد مورد نظر تعيين مي شود و نتيجة اين اقدام براي فعاليت هاي مشابه آينده مورد استفاده قرار مي گيرد.كنترل بعد از عمل را به عنوان مبنايي براي پاداش دادن يا تقدير، تشويق و ترغيب كاركنان به كار مي برند. براي مثال، امكان دارد فردي كه توانسته باشد كار را طبق استاندارد انجام دهد در آينده پاد اش يا جايزه اي بگيرد .

مراحل فرايند كنترل

به طور كلي فرايند كنترل از چهار مرحله تشكيل مي شود :

الف - تعيين معيار يا استاندارد

ب - سنجش عملكرد

ج - تشخيص انحرافات

د - انجام اقدامات اصلاحي .

ويژگي هاي نظام كارآمد نظارتي

موضوع نظارت همواره در مديريت از اهميت ويژه اي برخوردار بوده و استقرار نظام هاي كارآمد نظارتي از اهداف اوليه و عمده مديران در هر بخش به شمار مي آمده است . اگر بخواهيم نظام نظارتي اثربخشي را سازماندهي كنيم بايد ملاحظات خاصي را در نظر داشته باشيم.

ويژگي هاي نظام كارآمد نظارتي به شرح زیر است :

—   نظارت اصلاح گر

—   نظارت مثبت نگر

—   نظارت پيش نگر

—   نظارت عينيت گرا

—   نظارت سازمان گرا

—    نظارت واقع گرا

—   نظارت كارا و غايت نگر

—    نظارت كل گرا

—    نظارت مشترك گرا

—    نظارت نامتمركز

—   نظارت فرهنگ مدار